Home

Από το “νόμισμα χωρίς κράτος” στο “νόμισμα χωρίς κεντρική τράπεζα”: O διεθνής ρόλος του ευρώ και το φαινόμενο Bitcoin.

Από το σίγλο – τη μονάδα ανταλλαγής και μέτρησης βάρους της αρχαιότητας- μέχρι και το ηλεκτρονικό bitcoin – το εικονικό νόμισμα της σύγχρονης ψηφιακής εποχής-το χρήμα, όποια μορφή και να λάβει, δεν είναι τίποτα περισσότερο ή λιγότερο από αυτό που “χρη”, ήτοι, αυτό που “χρειάζεται”.

Η εξέλιξη των ανθρώπινων κοινωνιών από την αρχέγονη κοινωνία αντιπραγματισμού στην σημερινή κοινωνία του ηλεκτρονικού εμπορίου δεν θα ήταν σε καμία περίπτωση εφικτή χωρίς το χρήμα, την lingua franca ενός κόσμου που δεν σταματά να καταναλώνει, άρα, να υπάρχει.

Σήμερα, το χρήμα εξυπηρετεί τρεις βασικές λειτουργίες εντός μιας οικονομίας. Ως μέσο ανταλλαγής, ικανοποιεί την “αμοιβαία σύμπτωση αναγκών” των συναλλασσόμενων για την απόκτηση ενός ή περισσοτέρων αγαθών. Ως μονάδα μέτρησης, εξαλείφει το κόστος αναζήτησης ανταλλακτικής μονάδας για την εκπλήρωση αυτών των συναλλαγών με τρόπο γρήγορο και απόλυτα διαφανές. Ως μονάδα αποταμίευσης ικανοποιεί την ανάγκη συσσώρευσης πλούτου για τη διευθέτηση μελλοντικών συναλλαγών και την πραγματοποίηση μελλοντικών πληρωμών.

Στη διεθνή οικονομία, τα εθνικά νομίσματα ανταγωνίζονται μεταξύ τους με στόχο να επιβάλουν την πρωτοκαθεδρία τους. Επί σειρά ετών το Αμερικανικό δολάριο βρίσκεται στο επίκεντρο της διεθνούς νομισματικής αρένας. Εντούτοις, έχοντας κάνει το ντεμπούτο του στις διεθνείς χρηματαγορές μόλις πριν από δεκατέσσεραχρόνια, το ευρώ κατάφερε απ’ την αρχή ακόμη να ταράξει τα νερά της διεθνούς οικονομικής κοινότητας. Σημαντική μερίδα οικονομολόγων έσπευσε να προβλέψει την πιθανή εκθρόνηση του δολαρίου και την αντικατάσταση του από το κοινό νόμισμα. Χαρακτηριστική ήταν η μελέτη των Frankel και Chinn υπό το τίτλο “The Euro May Over The Next 15 Years Surpass The Dollar As Leading International Currency”. Η μελέτη αυτή ολοκληρώθηκε το 2008 και υποστήριζε την μελλοντική ηγεμονική κυριαρχία του κοινού νομίσματος στη βάση οικονομετρικών αναλύσεων και στοιχείων αναφορικά με τα συναλλαγματικά διαθέσιμα κεντρικών τραπεζών ανά τον κόσμο. Αν και η ανάλυσή τους θεωρήθηκε σε μεγάλο βαθμό έγκυρη, ωστόσο, αποδείχτηκε ανεπαρκής, εξαιτίας κυρίως της τρέχουσας κρίσης χρέους που επισκιάζει τόσο το μέλλον της Ευρωζώνης όσο και την αξιοπιστία του κοινού νομίσματος ως ικανό αντίπαλο απέναντι στο Αμερικανικό δολάριο.

Το παρόν άρθρο επιχειρεί να σκιαγραφήσει τις βασικές παραμέτρους που σχετίζονται με την έννοια του διεθνούς νομίσματος, καθώς και να απεικονίσει το ρόλο του ευρώ εντός του σύγχρονου μη-συστήματος. Τέλος, γίνεται αναφορά στο άνευ προηγουμένου “φαινόμενο Bitcoin” και στην επιρροή που ασκεί στην εξέλιξη των εμπορικών, κυρίως, συναλλαγών.

Λέξεις-κλειδιά: διεθνές νόμισμα, Διεθνές Νομισματικό Σύστημα, εξωτερικότητες δικτύου, παγκόσμιες ανισορροπίες, Bitcoin

Το “Διεθνές Νόμισμα”

Σε γενικές γραμμές, το χρήμα προσομοιάζεται με ένα πολύ ειδικό συλλογικό αγαθό. Σε αντίθεση με τα ιδιωτικά αγαθά, αποκτά χρησιμότητα ακριβώς επειδή χρησιμοποιείται ταυτόχρονα από μεγάλο αριθμό ατόμων. Παράλληλα, σε αντίθεση με τα περισσότερα συλλογικά αγαθά, η προσφορά του στις ιδιωτικές αγορές αποσυνδέεται από το λεγόμενο πρόβλημα των “free riders”1. Με άλλα λόγια, “όσο μεγαλύτερη είναι η ομάδα ατόμων που χρησιμοποιεί το ίδιο νόμισμα τόσο μεγαλύτερη είναι και η χρησιμότητα που προσφέρει το νόμισμα αυτό σε κάθε μεμονωμένο μέλος της ομάδας(De Grauwe, 1996, σ. 22). Η προσφορά χρηματικών υπηρεσιών καθίσταται επικερδής ακριβώς επειδή οι κάτοχοι χρηματικών διαθεσίμων πληρώνουν το κόστος των χαμηλών αποδόσεων τη στιγμή που θα μπορούσαν να επωφεληθούν από τις υψηλότερες αποδόσεις άλλων χρηματοοικονομικών στοιχείων ή επενδύσεων.

Στη διεθνή οικονομία, τα εθνικά νομίσματα ανταγωνίζονται μεταξύ τους με στόχο να επιβάλουν την πρωτοκαθεδρία τους ως νομισματικές μονάδες μέτρησης (unit of account), μέσα πληρωμών (medium of exchange) και νομίσματα- όχημα (vehicle currency) για τις συναλλαγές στην αγορά συναλλάγματος, καθώς και ως αποθεματικά μέσα (store of value). Όταν μια χώρα μέσω του τραπεζικού της τομέα επιτυγχάνει την διάδοση της χρήσης του νομίσματος της πέρα από τα εθνικά σύνορα της σε ένα εκτενές φάσμα διεθνών συναλλαγών, τότε αυτό το εθνικό νόμισμα αποκτά “διεθνή υπόσταση”. Ταυτόχρονα, η εκδότρια χώρα καρπώνεται τα οφέλη που σχετίζονται με τις οικονομίες κλίμακας που εμφανίζει η προσφορά χρήματος διεθνώς.

Μέχρι και σήμερα, δεν έχει επικρατήσει παγκοσμίως ένα μοναδικό διεθνές νόμισμα το οποίο να απολαμβάνει το μονοπώλιο διευθέτησης διεθνών συναλλαγών. Παρόλα αυτά, το αμερικάνικο δολάριο κατάφερε για πολλά χρόνια – και συνεχίζει ακόμα και σήμερα – να υπερισχύει εντός της διεθνούς οικονομικής σκηνής ως το δεσπόζον μέσο συναλλαγών καθώς και το βασικό αποθεματικό μέσο, προσφέροντας στην Αμερική ένα “εξέχον προνόμιο”(“exorbitant privilege”2). Τα τελευταία διαθέσιμα στατιστικά στοιχεία του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου (COFER, 2013) υποδεικνύουν πως περισσότερο από το 60% των παγκόσμιων συναλλαγματικών αποθεμάτων είναι εκφρασμένα σε δολάρια.

Πως ακριβώς, όμως, επιτυγχάνεται η διεθνοποίηση ενός νομίσματος; Επιπλέον, ποια είναι η ειδοποιός διαφορά ενός συγκεκριμένου εθνικού νομίσματος που του επιτρέπει να επικρατήσει έναντι άλλων σε διεθνές επίπεδο;

Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο Krugman (Krugman, 1984), η εγχώρια κυκλοφορία ενός εθνικού νομίσματος επιβάλλεται από το ίδιο το κράτος, το οποίο αναλαμβάνει και την ευθύνη έκδοσης του. Από την άλλη πλευρά, η ανάδειξη ενός νομίσματος σε διεθνές εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του συγκεκριμένου νομίσματος καθώς και της εκδότριας χώρας, ενώ η χρήση του διεθνώς παρακινείται από το “αόρατο χέρι” της αγοράς. Αυτή ακριβώς είναι και η βασική διαφορά της χρήσης του χρήματος εντός μιας οικονομίας από την χρήση ενός νομίσματος διεθνώς.

Ένα εθνικό νόμισμα για να αποτελέσει διεθνές νόμισμα θα πρέπει να είναι πλήρως μετατρέψιμο, να υπάρχει σε αφθονία, να ανταλλάσσεται “χέρι με χέρι” και εκτός εθνικών συνόρων, να χρησιμοποιείται για τη διευθέτηση σημαντικού μέρους του διεθνούς εμπορίου, να κατέχει πρωταγωνιστικό ρόλο στις διεθνείς αγορές συναλλάγματος, καθώς και να προτιμάται έναντι άλλων νομισμάτων ως αποθεματικό μέσο (WTO, 2012)πογραμμίζεται πως η εκτενής χρήση ενός νομίσματος ως συναλλαγματικό απόθεμα δεν προεξοφλεί και την ιδιότητά του ως διεθνές νόμισμα. Εντούτοις, συνήθως, η αυξημένη ζήτηση ενός νομίσματος πέρα από τα εθνικά σύνορα της εκδότριας χώρας συνδέεται άμεσα με την ικανότητα του να εκπληρώσει το ρόλο του διεθνούς χρήματος διατηρώντας χαμηλό το κόστος συναλλαγής.

Παράλληλα, η εκδότρια χώρα οφείλει να πληροί ορισμένα ποιοτικά και ποσοτικά κριτήρια, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται το μεγάλο μέγεθος της εγχώριας οικονομίας, τα χαμηλά και σταθερά επίπεδα του πληθωρισμού, ο εξελιγμένος χρηματοπιστωτικός της τομέας, η ευρεία συμμετοχή της στο παγκόσμιο εμπόριο, καθώς και το υγιές εγχώριο πολιτικό κλίμα και η δεσπόζουσα θέση της στο συσχετισμό οικονομικών και πολιτικών δυνάμεων παγκοσμίως (Frankel, 1991). Επιπρόσθετα, η εκδότρια χώρα οφείλει να πείσει τους κατόχους χρηματικών αποθεμάτων στο εξωτερικό ότι η αξία του εθνικού της νομίσματος θα παραμείνει σταθερή. Η αξιοπιστία του νομίσματος αποτελεί sine qua non για την επιτυχή προώθηση του στις διεθνείς αγορές, ενώ οποιεσδήποτε -σε ορισμένες περιπτώσεις, έστω και βραχυπρόθεσμες- παρεκκλίσεις από την αρχική δέσμευση για σταθερή αξία και ενισχυμένη αγοραστική δύναμη δύναται να έχουν συστημικές επιδράσεις. Χαρακτηριστικά αναφέρεται πως η διολίσθηση της ονομαστικής αξίας του δολαρίου (κυρίως έναντι του ευρώ) τα τελευταία χρόνια, ήταν ένας από τους κύριους λόγους που οδήγησαν τις χώρες BRIC, με πρωτοστάτη την Κίνα, να εκφράσουν την πεποίθησή τους για την αναγκαιότητα μεταρρύθμισης του σύγχρονου διεθνούς νομισματικού συστήματος και σταδιακής εξάλειψης του δολαριο-κεντρικού χαρακτήρα αυτού.

Τέλος, η επαναλαμβανόμενη χρήση ενός νομίσματος εντός των διεθνών χρηματαγορών συνεπάγεται την δημιουργία εξωτερικοτήτων δικτύου (network externalities), οι οποίες τροφοδοτούν την αύξηση της ρευστότητας του εν λόγω νομίσματος χωρίς να επιβαρύνεται το κόστος συναλλαγής του. Αυτές οι εξωτερικότητες δικτύουτείνουν να ευνοούν την ανάδειξη ενός περιορισμένου αριθμού νομισμάτων σε διεθνές επίπεδο με κριτήριο όχι τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των νομισμάτων αυτών, αλλά την συχνότητα χρήσης τους κατά το παρελθόν (Chinn και Frankel, 2008).Εδώ ακριβώς βασίζεται και η πρωτοκαθεδρία του δολαρίου. Το δολάριο κατέχει θέση “αξιώματος” (incumbency) εντός του σύγχρονου διεθνούς νομισματικού συστήματος, η οποία καθιστά την μετάβαση σε ένα νέο σύστημα σχεδόν αδύνατη, τουλάχιστον προς το παρόν. Όσο περισσότερο χρησιμοποιείται το δολάριο ως διεθνές νόμισμα, τόσο πιο εύκολη είναι η συνέχιση της χρήσης του, τόσο ενισχύεται σε ρευστότητα και τόσο μειώνεται το κόστος συναλλαγής του.Οι χώρες παγκοσμίως ακόμα και αν επιθυμούν την μετατόπιση προς ένα άλλο νόμισμα θα συνεχίσουν να χρησιμοποιούν το αμερικανικό δολάριο. Θα το εγκαταλείψουν μόνον εφόσον πειστούν πως θα κάνουν και άλλες χώρες πράξουν το ίδιο.

Ο Διεθνής Ρόλος του Ευρώ: Θα καταφέρει το κοινό νόμισμα να αντικαταστήσει το Αμερικανικό Δολάριο;

Τα νεότερα διαθέσιμα στοιχεία υποδεικνύουν πως παρά την ενισχυμένη δυναμική του ευρώ στις διεθνείς χρηματαγορές από τη στιγμή κιόλας της εισαγωγής του, καθώς και το έντονο επενδυτικό ενδιαφέρον για κεφάλαια εκφρασμένα σε ευρώ, αλλά και την σταδιακή επέκταση του ως “νόμισμα-άγκυρα”, το δολάριο συνεχίζει να διατηρεί την πρωτοκαθεδρία εντός του διεθνούς νομισματικού συστήματος.

Σήμερα, το ευρώ αντιπροσωπεύει το 25% των παγκόσμιων συναλλαγματικών διαθεσίμων, ποσοστό που έμεινε σχετικά σταθερό καθ’ όλη την προηγούμενη ταραχώδη τριετία. Για το 2009, τα συναλλαγματικά διαθέσιμα σε ευρώ παγκοσμίως ανέρχονταν στο 26%. Ωστόσο, συγκρινόμενο με το αντίστοιχο ποσοστό των συναλλαγματικών αποθεμάτων εκφρασμένων σε δολάριο, τα λόγια είναι, λίγο-πολύ, περιττά:

Νομισματική Σύνθεση Παγκόσμιων Συναλλαγματικών Αποθεμάτων, 1999-2011 (Q4)

(μερίδιο εκφρασμένο σε $τρις) (ποσοστιαίο μερίδιο)

Πηγή: ECB, 2012, σ. 13

Μέχρι και το τέλος του 2011, περίπου 67% των εξαγωγών με κατεύθυνση χώρες εκτός της ζώνης του ευρώ διευθετήθηκε σε όρους του κοινού νομίσματος, σημειώνοντας άνοδο της τάξεως του 3% από το προηγούμενο έτος. Η άνοδος αυτή συντελέστηκε σε μεγάλο βαθμό από την συμβολή των Κυπριακών εξαγωγών εκφρασμένων σε ευρώ, οι οποίες και αυξήθηκαν κατά 23% σε σχέση με το 2010.

Η διεθνής παρουσία του ευρώ ενισχύεται από σειρά συμφωνιών προτιμησιακών εμπορικών συναλλαγών και ειδικών νομισματικών ρυθμίσεων με χώρες εκτός Ευρωζώνης. Το Μονακό, ο Άγιος Μαρίνος, και το Βατικανό χρησιμοποιούν το ευρώ ως επίσημο νόμισμα διατηρώντας το δικαίωμα έκδοσης κερμάτων εντός ορισμένων ποσοτικών ορίων. Άλλα παραδείγματα αποτελούν το Ιράν, το οποίο εφαρμόζει ένα de jure συναλλαγματικό σύστημα ελεγχόμενης διακύμανσης απέναντι σε ένα καλάθι νομισμάτων που περιλαμβάνει το ευρώ, το Αμερικανικό δολάριο και το Ιαπωνικό γιεν – ενώ το Μαρόκο έχει προσδέσει το νόμισμα του με ένα νομισματικό καλάθι που συνίσταται κατά 80% από το ευρώ και μόλις 20% από το δολάριο.

Όσον αφορά τις διεθνείς αγορές χρεογράφων, υπολογίζεται πως το μερίδιο των χρεογράφων σε ευρώ στο σύνολο των κυκλοφορούντων χρεογράφων μειώθηκε από 29.5% το 2009, σε 25.5% στο τέλος του 2011. Αντιθέτως, χρεόγραφα εκφρασμένα σε δολάριο διεκδίκησαντην μερίδα του λέοντος, ήτοι, περίπου το 50% του συνόλου στο τέλος του 2011. To ίδιο ισχύει και για τις διασυνοριακές αγορές δανείων και καταθέσεων, όπου τα χρηματοδοτικά μέσα εκφρασμένα σε δολάρια υπερκαλύπτουν τα αντίστοιχα σε ευρώ.

Τέλος, η παρουσία του ευρώ στις διεθνείς αγορές συναλλάγματος παραμένει ιδιαίτερα έντονη οδηγώντας στην εγκαθίδρυση ενός διπολισμού μεταξύ κοινού νομίσματος και δολαρίου:

Κατανομή (%) Νομισμάτων στις Συναλλαγές Ξένου Συναλλάγματος*

Νόμισμα

2001

2004

2007

2011

Δολάριο ΗΠΑ

89.9

88.0

85.6

84.9

Ευρώ

37.9

37.4

37.0

39.1

Ιαπωνικό Γιεν

23.5

20.8

17.2

19.0

Βρετανική Στερλίνα

13.0

16.5

14.9

12.9

Δολάριο Αυστραλίας

4.3

6.0

6.6

7.6

Ελβετικό Φράγκο

6.0

6.0

6.8

6.4

Άλλα νομίσματα

25.4

25.3

31.9

30.1

Πηγή: Bank of International Settlement (BIS), Triennial Bank Survey, 2010

*Εφόσον σε κάθε συναλλαγή μετέχουν δύο νομίσματα, το άθροισμα του ποσοστιαίου μεριδίου των νομισμάτων ανέρχεται σε 200%

Δεδομένης της καθοριστικής επίδρασης των εξωτερικοτήτων δικτύου που προαναφέρθηκαν, η συχνότητα χρήσης του ευρώ εντός των διεθνών αγορών συναλλάγματος είναι καθοριστικής σημασίας για την ανάδειξη αυτού σε διεθνές νόμισμα. Παρόλο που ο συνολικός όγκος συναλλαγών τριπλασιάστηκε κατά τη τελευταία δεκαετία, από $1.4 τρις το 2001 σε $4 τρις το 2011, ενώ κατά την ίδια περίοδο το ευρώ κατάφερε να εκτοπίσει σχεδόν όλους τους “ανταγωνιστές” του, ακόμη και σήμερα, δεν είναι σε θέση να απειλήσει την ηγεμονική θέση του δολαρίου.

Το ερώτημα που προκύπτει σε αυτό το σημείο δεν είναι άλλο από το τι ακριβώς κρύβεται πίσω από την αδυναμία του ευρώ να λάβει ψήφο εμπιστοσύνης από τη διεθνή οικονομική κοινότητα δίνοντας το έναυσμα για την πλήρη μετάβαση του σύγχρονου διεθνούς νομισματικού συστήματος προς μια μετα-δολαριακή φάση. Αναπόδραστα, η τρέχουσα κρίση χρέους, λειτουργεί ανασταλτικά στην ενίσχυση του διεθνούς ρόλου του κοινού νομίσματος, κυρίως ως αποθεματικό μέσο. Όταν ακόμη το ευρώ μετρούσε τα πρώτα του χρόνια στις διεθνείς αγορές, οι αναπτυσσόμενες οικονομίες δεν δίστασαν να δείξουν τον ενθουσιασμό τους για αυτό το νέο συναλλαγματικό διαθέσιμο. Πλέον, όμως, ακόμα και οι πιο πιστοί οπαδοί του κοινού νομίσματος αρχίζουν να έχουν δεύτερες σκέψεις για τις μελλοντικές προοπτικές του εντός της διεθνούς νομισματικής αρένας. Το ΔΝΤ εκτιμά πως από το δεύτερο τρίμηνο του 2011 έως και σήμερα, οι αναπτυσσόμενες οικονομίες ξεφορτώθηκαν από τα θησαυροφυλάκια τους περισσότερα από 68 δις ($90 δις). Χαρακτηριστική του αρνητικού κλίματος που επικρατεί γύρω από την αξιοπιστία του ευρώ είναι και η πρόσφατη δήλωση στο Γερμανικό περιοδικό Spiegelτου άλλοτε ένθερμου υποστηρικτή της διεθνοποίησης του κοινού νομίσματος, Jeffrey Frankel: “It’ll be the number two international currency, but I wouldn’t say there are any prospects of it challenging the dollar” (Spiegel, 2013). Επιπλέον, τα πρόσφατα γεγονότα στην Κύπρο και η χωρίς προηγούμενο επέμβαση στο εγχώριο τραπεζικό τομέα δεν πέρασαν απαρατήρητα στα μάτια της PIMCO, του μεγαλύτερου επενδυτικού οίκου ομολόγων παγκοσμίως. O Saumil Parikh, ανώτερο στέλεχος του επενδυτικού κολοσσού, επιβεβαίωσε την ρευστοποίηση περιουσιακών στοιχείων σε ευρώ δηλώνοντας στο Reutersπως “οι προτεινόμενοι όροι για την διάσωση του εγχώριου τραπεζικού τομέα υποδεικνύουν το δύσκολο δρόμο που έχει μπροστά της η Ευρώπη”, ενώ σχολίασε την συγκεκριμένη κίνηση πολιτικής ως λάθος, αλλά και ως “αναγνώριση του γεγονότος ότι το ευρώ απέχει πολύ απ’ το να θεωρηθεί τέλειο αποθεματικό νόμισμα” (Reuters, 2013a).

Προφανώς, η Ευρώπη δεν είναι ακόμα έτοιμη να υποστηρίξει την μονοπωλιακή επικράτηση του ευρώ. Παρόλο που οι τάσεις πολυπολισμού εντός του σύγχρονου διεθνούς νομισματικού συστήματος- αποτέλεσμα της εντεινόμενης δυσαρέσκειας για το “εξέχον προνόμιο” των ΗΠΑ και των διογκούμενων παγκόσμιων ανισορροπιών- επιβάλλουν ένα πιο ενεργό ρόλο για το ευρώ διεθνώς, η Ευρώπη βρίσκεται βυθισμένη στη δίνη των δικών της εσωτερικών ανισορροπιών.

Πέρα από αυτό, όμως, δεν θα πρέπει να ξεχνάμε πως το ευρώ είναι ένα “νόμισμα χωρίς κράτος”. Η νομισματική ένωση δεν σημαίνει σε καμία περίπτωση και ουσιαστική (πολιτική) ενοποίηση. Πώς, λοιπόν, θα μπορέσει η Ευρώπη να αναλάβει την ευθύνη να προσφέρει στον κόσμο το (κυρίαρχο) διεθνές νόμισμα, με ό,τι αυτό συνεπάγεται, τη στιγμή που η ίδια δυσκολεύεται να ισορροπήσει τις αντικρουόμενες πολιτικές φωνές στο εσωτερικό της;

Προς το παρόν, οι συζητήσεις στα επιστημονικά φόρα σχετικά με το status του ευρώ ως διεθνές νόμισμα, καθώς και τις μελλοντικές του προοπτικές ως αντάξιος αντίπαλος του δολαρίου έχουν παγώσει. Αντιθέτως, τα φώτα είναι στραμμένα στο Κινεζικό γιουάν,το οποίο μονοπωλεί το ενδιαφέρον της επιστημονικής κοινότητας ως ενδεχόμενος “κίνδυνος” στην αυτοκρατορία του δολαρίου, κάτι που μόλις πριν από μια πενταετία δεν ήταν τίποτα περισσότερο από ευσεβής πόθος. Αν και ακόμα το γιουάν απέχει πολύ από το να αποτελέσει ελκυστικό αποθεματικό μέσο, ωστόσο, δεν πρέπει να παραβλέψουμε το γεγονός πως η Κίνα, τα τελευταία χρόνια έχει κάνει σταθερά βήματα προς την κατεύθυνση διεθνοποίησης του σε μια προσπάθεια απεξάρτησης από το “ζημιογόνο” για την ίδια Αμερικανικό δολάριο. Ορισμένοι αναλυτές, όπως ο νομπελίστας οικονομολόγος Robert Mundell (The New York Times, 2011), τονίζουν πως η διεθνοποίηση του “νομίσματος του λαού” αποτελεί απότοκο της δυναμικής παρουσίας της Κίνας στο σημερινό μη-σύστημα. Για σειρά ετών, η Κίνα υπήρξε ιδιαίτερα “προστατευτική” απέναντι στη χρήση του νομίσματός της τόσο στο εσωτερικό της όσο και από ξένα χέρια. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια αξιοσημείωτη μεταστροφή στην πολιτική της στο τομέα αυτό. Οι πρώτες ενδείξεις αλλαγής πορείας της Κινεζικής ηγεσίας έγιναν αισθητές το 2006 και τη δημοσίευση μελέτης υπό την αιγίδα της Λαϊκής Τράπεζας της Κίνας με τίτλο “The Timing, Path, and Strategy of RMB Internationalization”. Η εν λόγω μελέτη αναφέρει πως η διεθνοποίηση του γιουάν δύναται να συμβάλλει στην ενίσχυση του διεθνούς κύρους και status της Κινεζικής οικονομίας και καταλήγει συμπεραίνοντας πως “ η διεθνοποίηση συνιστά αναπόφευκτη επιλογή” (Cohen, 2012). Μέχρι και το 2011, η μεταστροφή της Κινεζικής στρατηγικής ήταν πλέον ξεκάθαρη. Ο Xian Bin, οικονομικός σύμβουλος στη Λαϊκή Τράπεζα της Κίνας, δηλώνε ξεκάθαρα την περίοδο εκείνη πως “η διεθνοποίηση του γιουάν αποτελεί χρονοβόρα διαδικασία, η οποία επιβάλλεται να περιλαμβάνει σταδιακές μεταρρυθμίσεις νομισματικής πολιτικής”. Εντούτοις, δεν δίστασε να αναφέρει πως μέχρι και το 2020, το Κινεζικό νόμισμα θα αντιστοιχεί στο 3-5% των παγκόσμιων συναλλαγματικών διαθεσίμων (China Securities Journal, 2011).

Στα πλαίσια αυτής της στρατηγικής προώθησης του γιουάν στις διεθνείς αγορές, η Κίνα έχει υπογράψει περισσότερες από 20 διμερείς συμφωνίες ανταλλαγής συναλλάγματος (swap) με στόχο τη διευκόλυνση και επέκταση των εμπορικών της σχέσεων, αλλά και την ενίσχυση των επενδύσεων στο νόμισμά της (Liao και McDowell, 2013).

 

Το φαινόμενο Bitcoin: απάτη ή νέα τάξη πραγμάτων;

Μετά το “νόμισμα χωρίς κράτος”, το πρώτο “αποκεντρωμένο” νόμισμα παγκοσμίως έκανε την εμφάνιση του, αυτή τη φορά, όχι στις αγορές συναλλάγματος, αλλά στην οθόνη του υπολογιστή. Πρόκειται για ένα ψηφιακό νόμισμα που φέρει το όνομα Bitcoin (BTC) και δημιουργήθηκε το 2009 βασιζόμενο στο σύστημα δημιουργίας, διαχείρισης και διακίνησης ψηφιακού χρήματος με τον τίτλο «Βitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System» (The Economist, 2013). Η αληθινή ταυτότητα του δημιουργού του – που φέρει το ψευδώνυμο “Satoshi Nakamoto” – παραμένει μέχρι και σήμερα άγνωστη. Το Βitcoin, σε αντίθεση με τα συμβατικά νομίσματα, δεν εκδίδεται από κάποια κεντρική τράπεζα και δεν υπόκειται στην εξουσία καμιάς νομισματικής αρχής. Παράγεται από απλούς υπολογιστές, εκτελώντας μαθηματικές πράξεις, με τη βοήθεια της ισχύος του επεξεργαστή και της κάρτας γραφικών του υπολογιστή, ενώ το ανώτατο όριο της συνολικής παραγόμενης ποσότητας ανέρχεται σε 21 εκ. νομίσματα. Μόλις τα κυκλοφορούντα Βitcoins αγγίξουν αυτό το ανώτατο όριο, η παραγωγή τους θα σταματήσει. Ανά τετραετία η ημερήσια παραγωγή υποδιπλασιάζεται με στόχο να επιμηκυνθεί η ζωή αυτού του πρωτοποριακού ψηφιακού νομίσματος. Μέχρι και σήμερα, υπολογίζεται πως η συνολική παραχθείσα ποσότητα ξεπερνά τα 11 εκ. νομίσματα. Το Bitcoin ανταλλάσσεται διαδικτυακά μέσω χρηστών που είναι εγγεγραμμένοι στο παραπάνω πρόγραμμα, χωρίς την υποχρέωση να δηλώσουν τα προσωπικά τους στοιχεία ή να καταχωρήσουν στο σύστημα τον τραπεζικό τους λογαριασμό. Με άλλα λόγια, το Bitcoin κάνει δυνατή τη διεκπεραίωση διαδικτυακών συναλλαγών χωρίς να είναι απαραίτητη η παρέμβαση κάποιας τράπεζας. Εδώ ακριβώς έγκειται και η καινοτομία του, αλλά και η ελκυστικότητά του.

Στο παρελθόν, έχουμε συναντήσει και άλλα – παρόμοιου τύπου- εικονικά νομίσματα, όπως τα περίφημα credits της εταιρείας κοινωνικής δικτύωσης Facebook, αλλά και τα Amazon Coins της γνωστής εταιρείας ηλεκτρονικού εμπορίου Amazon.com. Ωστόσο, τα συγκεκριμένα εικονικά νομίσματα προορίζονται για χρήση σχετική με τις προσφερόμενες από τις εν λόγω εταιρείες εφαρμογές και υπηρεσίες και έχουν αποκλειστικό στόχο την άνοδο των εταιρικών κερδών. Το Bitcoin είναι κάτι πολύ περισσότερο.

Η δημοτικότητά του έχει ανέλθει στα ύψη καθώς πλήθος μικρομεσαίων αλλά και μεγάλων επιχειρήσεων ιδιαίτερα στις ΗΠΑ επιτρέπουν (και προωθούν) τη χρήση του στα ηλεκτρονικά τους καταστήματα και όχι μόνο. Η Wall Street Journal αναφέρει πως μια από τις μεγαλύτερες πάροχους υπηρεσιών μεταφοράς χρημάτων, η Western Union, σχεδιάζει να ενσωματώσει το ψηφιακό νόμισμα στις διαδικτυακές της συναλλαγές (WSJ, 2013), ενώ, ήδη, οι Αμερικάνοι καταναλωτές έχουν πρόσβαση σε πληθώρα υπηρεσιών εστίασης έναντι του ψηφιακού νομίσματος. Αξιοσημείωτη ήταν και η προσπάθεια του Καναδού Taylor More να πουλήσει το σπίτι του έναντι 5,750 Bitcoins (Mashable, 2013). Επίσης, φημολογείται η εγκατάσταση μηχανημάτων ανάληψης ρευστού (ATM) στην Κύπρο.

Μέχρι στιγμής, η κεφαλαιοποίηση του Bitcoin ξεπερνά το $1 δις, ενώ η τιμή ενός bitcoin από $13.5 στις αρχές του χρόνου εκτοξεύτηκε γύρω στα $250 μόλις μέσα σε λίγους μήνες. Το Bitcoin θεωρείται ίσως το αγαπημένο νόμισμα των καιροσκόπων επενδυτών γεγονός που ερμηνεύει και τις απότομες διακυμάνσεις στην τιμή του. Μετά τα γεγονότα στην Κύπρο, η αξία του έφτασε τα $147, αντικατοπτρίζοντας τον πανικό που προκάλεσε η έκτακτη εισφορά σε βάρος των αποταμιευτικών καταθέσεων, ενώ, μόλις δύο εβδομάδες πριν, ήταν δυνατή η αγορά του με λιγότερα από $50. Μέχρι και τη στιγμή συγγραφής του παρόντος άρθρου, η τιμή αγοράς του Bitcoin αγγίζει τα $100.

Σύμφωνα με τους επικριτές του ψηφιακού νομίσματος, το “φαινόμενο Bitcoin” δεν είναι παρά μια “απάτη” που επιτρέπει το εύκολο κέρδος και τις συναλλαγές μαύρου χρήματος, καθώς απαλλάσσεται οποιουδήποτε θεσμικού ελέγχου, τουλάχιστον προς το παρόν. Ωστόσο, το ενδιαφέρον της Αμερικανικής Επιτροπης Παραγώγων (Commodities Futures Trading Commission, CFTC) για την εγκαθίδρυση ενός κανονιστικού πλαισίου με σκοπό την προστασία των επενδυτών (Reuters, 2013b) υποδεικνύει πως το “φαινόμενο Bitcoin” εξελίσσεται ραγδαία σε κυριαρχούσα τάση.Τα κυκλοφορούντα Bitcoins ξεπερνούν σε αξία ακόμα και την συνολική αξία των διαθέσιμων νομισμάτων 20 μικρών χωρών, όπως είναι η Λιβερία, γεγονός το οποίο δεν πρέπει να παραβλέπεται. Επίσης, πρόσφατα, το κατά τα άλλα “επικίνδυνο” ψηφιακό νόμισμα έλαβε ψήφο εμπιστοσύνης από την Αμερικανική εταιρεία επενδυτικών κεφαλαίων Union Square Ventures, η οποία μέσω της “startup” επιχείρησης Coinbase επιδιώκει να εκμεταλλευτεί την ελκυστικότητα του Bitcoin ως την επερχόμενη δύναμη στην εναλλακτική νομισματική αρένα (Business Insider, 2013). Όπως και ‘να χει, “απάτη” ή εναλλακτικό επενδυτικό καταφύγιο, το Bitcoin κερδίζει συνεχώς έδαφος ως το νόμισμα του μέλλοντος.

Συμπεράσματα

Στην επίσημη ιστοσελίδα της η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα αναφέρει σχετικά με τον διεθνή ρόλου του κοινού νομίσματος: “η κατεύθυνση πολιτικής που ακολουθεί η ΕΚΤ είναι ουδέτερη σε ό,τι αφορά τη διεθνή χρήση του ευρώ. Η ΕΚΤ ούτε εμποδίζει ούτε υποστηρίζει τη χρήση του νομίσματός της εκτός της ζώνης του ευρώ. Θεωρεί ότι η χρήση αυτή είναι κατά κύριο λόγο αποτέλεσμα των δυνάμεων της αγοράς”. Τι μπορεί όμως να σημαίνει αυτή η δήλωση;

Όπως προαναφέρθηκε, η ανάδειξη του διεθνούς νομίσματος προϋποθέτει συγκεκριμένα ποσοτικά και ποιοτικά κριτήρια, τόσο όσον αφορά το ίδιο το νόμισμα όσο και την εκδότρια χώρα, και, όντως, επιβάλλεται σε σημαντικό βαθμό από τις δυνάμεις της αγοράς. Η ζώνη του ευρώ και το ίδιο το ευρώ μπορεί να μην διαθέτουν σε απόλυτο βαθμό αυτά τα απαραίτητα χαρακτηριστικά. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει πως δεν είναι δυνατή η απόκτηση τους στο μεσο-μακροπρόθεσμο διάστημα. Για παράδειγμα, η χρήση του ευρώ για την διευθέτηση διεθνών εμπορικών συναλλαγών εμφανίζεται να είναι εντονότερη για χώρες που γειτονεύουν με την ΖτΕ ή τους συνδέουν σχέσεις συνεργασίας με την ΕΕ. Στο μέλλον, καθώς ενισχύονται οι δεσμοί μέσω πρωτοβουλιών συνεργασίας με χώρες της Μεσογείου αλλά και του ευρύτερου περίγυρου, τόσο θα ενισχύεται και η πρόθεση των χωρών να επενδύουν σε περιουσιακά στοιχεία του ευρώ. Εντούτοις, η προώθηση της διεθνούς χρήσης ενός εθνικού νομίσματος οφείλει να προκύπτει και από την πολιτική βούληση των εγχώριων σχεδιαστών (μακρο)οικονομικής πολιτικής.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η περίπτωση της Κίνας, η οποία παρά την αναγκαιότητα περαιτέρω μεταρρυθμίσεων αναφορικά με το συναλλαγματικό της καθεστώς αλλά και την ελευθερία διακίνησης κεφαλαίων, φαίνεται να παραμένει προσηλωμένη στο στόχο διεθνοποίησης του εθνικού της νομίσματος. Η Ευρώπη, απ’ την άλλη πλευρά, παραμένει απασχολημένη αναζητώντας τρόπους να ελέγξει την πολιτική πολυφωνία στο εσωτερικό της και να αντεπεξέλθει στις απαιτήσεις για οριστική έξοδο από την καταστροφική κρίση χρέους. Εάν, ενδόμυχα, οραματίζεται έναν ακόμη πιο ισχυρό ρόλο για το κοινό νόμισμα παγκοσμίως, τότε θα πρέπει να επενδύσει στην ουσιαστική πολιτική ενοποίηση, κάτι που η μέχρι τώρα Ευρωπαϊκή εμπειρία μας έχει διδάξει ότι ίσως να μην συμβεί ποτέ.

Στο σύγχρονο μη-σύστημα, όπου, σε αντίθεση με το παρελθόν, η επικράτηση ενός νομίσματος στις διεθνείς αγορές δεν επιβάλλεται από κάποιο θεσμοθετημένο πλαίσιο παγκόσμιου συναλλαγματικού συστήματος, το “εξέχον προνόμιο” του Αμερικανικού δολαρίου έχει αρχίσει πλέον να αποτελεί πηγή εντάσεων φέρνοντας στο προσκήνιο δομικά προβλήματα που χρήζουν αντιμετώπισης. Εντούτοις, με περισσότερα από 200 κράτη παγκοσμίως, την ανάδειξη νέων ισχυρών οικονομιών και τη συνεπαγόμενη ανακατάταξη στο συσχετισμό δυνάμεων, η επίτευξη συναίνεσης για το μέλλον του διεθνούς νομισματικού συστήματος είναι πρακτικώς ανέφικτη.

Μοναδική διέξοδος φαίνεται να αποτελεί το σταδιακό πέρασμα από την παρούσα πρωτοκαθεδρία του δολαρίου στον πολυπολισμό, ή αλλιώς, η “σιωπηρή” διαμόρφωση ενός πιο ισορροπημένου νομισματικού συστήματος που θα μοιράζει τις “ευθύνες” ανάμεσα σε περισσότερες από μία εναλλακτικές απέναντι στο δολάριο. Αυτή φαίνεται να είναι και η προσδοκία των μεγάλων αναπτυσσόμενων οικονομιών, οι οποίες επιχειρούν να αντεπεξέλθουν στην κατάρρευση της παγκόσμιας ζήτησης με ανορθόδοξες νομισματικές πολιτικές ανοίγοντας το δρόμο για το ξέσπασμα ενός άνευ προηγουμένου νομισματικού πολέμου.

Όσο η διαμάχη για το μέλλον του διεθνούς νομισματικού συστήματος συνεχίζεται, οι εξελίξεις στο διαδικτυακό μέτωπο εντυπωσιάζουν ακόμα και τους επιτυχημένους συγγραφείς επιστημονικής φαντασίας. Το “επαναστατικό” ψηφιακό νόμισμα, η νέα μορφή χρήματος των καιρών μας, κερδίζει το στοίχημα ως το πλέον αμφιλεγόμενο επενδυτικό καταφύγιο, αλλά, παρόλα αυτά, δεν παύει να προμηνύει το μέλλον των συναλλαγών.

Βιβλιογραφία

  1. Business Insider (2013), Bitcoin Just Hit The Big Time-Here’s What Everyone Ridiculing It Doesn’t Understand”διαθέσιμο στην ιστοσελίδα: http://www.businessinsider.com/investing-in-bitcoin-2013-5, ημερομηνία ανάκτησης 09/05/2013

  2. China Securities Journal (2011), “New Policies Help Yuan’s Internationalization”, 30 Αυγούστου 2011, διαθέσιμο στην ιστοσελίδα: http://www.cs.com.cn/english/finance/201108/t20110830_3035123_2.html, ημερομηνία ανάκτησης 25/01/2012

  3. Chinn, Menzie D. καιFrankel, Jeffrey A.(2008), “The Euro May Over The Next 15 Years Surpass The Dollar As Leading International Currency”, Cambridge, National Bureau of Economic Research, NBER, Working Paper Series, Working Paper 13909

  4. COFER (2013), Currency Composition of Official Foreign Exchange Reserves, IMF, διαθέσιμο στην ιστοσελίδα http://www.imf.org/external/np/sta/cofer/eng/index.htm

  5. Cohen, Benjamin J., “The Yuan’s Long March: Can an International Currency Be Manufactured?”, draft Ιανουάριος 2012, διαθέσιμο στην ιστοσελίδα: http://www.polsci.ucsb.edu/faculty/cohen/working/pdfs/Yuan.pdf

  6. De Grauwe, Paul (2006), Διεθνές Χρήμα, Αθήνα, Εκδόσεις Παπαζήση, 2η έκδοση, Μετάφραση Γιώργος Νέζης,

  7. ECB (2012), “The International Role of the Euro”, Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, Ιούλιος 2012, διαθέσιμο στην ιστοσελίδα: http://www.ecb.int/pub/pdf/other/euro-international-role201207en.pdf

  8. Frankel, Jeffrey A. (1991), “On the Dollar” Berkely, Department of Economics, University of California

  9. Krugman, Paul (1984), “The International Role of the Dollar: Theory and Prospect”, University of Chicago Press, διαθέσιμο στην ιστοσελίδα: http://www.nber.org/chapters/c6838.pdf

  10. Liao, Steven και McDowell, Daniel E. (2013), “Redback Rising: Bilateral Swap Agreements and China’s Strategy for RMB Internationalization”, 25 Μαρτίου 2013, Annual Studies Association (ISA) Convention, San Francisco, Απρίλιος 3-6, 2013

  11. Mashable (2013), “Man Tries to Sell House for Bitcoins”, διαθέσιμο στην ιστοσελίδα: http://mashable.com/2013/03/22/house-bitcoins/, ημερομηνία ανάκτησης 28/03/2013

  12. Reuters (2013a), “PIMCO cuts euro exposure as investors decry Cyprus bailout plan”, διαθέσιμο στην ιστοσελίδα: http://uk.reuters.com/article/2013/03/20/uk-pimco-cyprus-idUKLNE92J00920130320, ημερομηνία ανάκτησης 28/03/2013

  13. Reuters (2013b), “Regulator mulls setting rules for digital currency Bitcoin”, διαθέσιμο στην ιστοσελίδα: http://www.reuters.com/article/2013/05/06/net-us-bitcoin-regulation-idUSBRE9450Y520130506, ημερομηνία ανάκτησης 07/05/2013

  14. Spiegel (2013), “Developing World: Euro Loses Attraction as Reserve Currency”, διαθέσιμο στην ιστοσελίδα: http://www.spiegel.de/international/europe/developing-nations-retreating-from-euro-as-reserve-currency-a-891887.html, ημερομηνία ανάκτησης 02/04/2013

  15. The Economist (2013), “How does Bitcoin Work?”, διαθέσιμο στην ιστοσελίδα:http://www.economist.com/blogs/economist-explains/2013/04/economist-explains-how-does-bitcoin-work, ημερομηνία ανάκτησης 12/04/2013

  16. The New York Times (2011), “In China, Tentative Steps Toward Global Currency”, διαθέσιμο στην ιστοσελίδα:http://www.nytimes.com/2011/02/11/business/global/11yuan.html?pagewanted=all&_r=1&, ημερομηνία ανάκτησης 03/03/2011

  17. The World Bank (2011), “Global Development Horizons 2011- Multipolarity: The New Global Economy” Advance Edition, Washington D.C., The World Bank

  18. WSJ (2013), “Western Union Eyes Digital Currency Services”, διαθέσιμο στην ιστοσελίδα:http://mobile.blogs.wsj.com/cio/2013/04/01/western-union-eyes-digital-currency-services/, ημερομηνία ανάκτησης 10/04/2013

  19. WTO (2012), “Use of Currencies in International Trade: Any Changes in the Future?”, World Trade Organization Economic Research and Statistics Division, Staff Working Paper ERSD-2012-10

1 Η προσφορά ενός συλλογικού αγαθού σε ιδιωτικές αγορές δύναται να προκαλέσει ορισμένα προβλήματα. Ένα από αυτά αναφέρεται στους λεγόμενους “λαθρεπιβάτες” ή “free riders”. Όταν ο αποκλεισμός των ιδιωτών από την κατανάλωση ενός συλλογικού αγαθού είναι πρακτικώς αδύνατος, τότε οι ιδιώτες συνεισφέρουν εθελοντικά στην κάλυψη του κόστους παραγωγής αυτού του προϊόντος. Εντούτοις, είναι δυνατόν πολλοί ιδιώτες να συμπεριφέρονται ως “λαθρεπιβάτες” αρνούμενοι να συμβάλλουν στην κάλυψη του κόστους παραγωγής.

2 Ο διττός ρόλος του δολαρίου αποτελεί πρόσθετη πηγή εσόδων και πλεονεκτημάτων για τις ΗΠΑ. Υπολογίζεται ότι από το 1990 και έπειτα, οι ΗΠΑ άντλησαν εισόδημα από τα κυριαρχικά δικαιώματα κοπής του δολαρίου (seigniorage) της τάξεως των $15 δις ανά έτος κατά μέσο όρο, ενώ για το 2010 τα έσοδα αυτά εκτιμώνται ότι άγγιξαν τα $12 δις. Από το 2002 και έπειτα, τα αντίστοιχα κέρδη για τη ζώνη του ευρώ κυμαίνονται στα $4 δις ετησίως κατά μέσο όρο(The World Bank, 2011, σ. 135). Ταυτόχρονα, η ζήτηση για συναλλαγματικά αποθέματα εκφρασμένα σε δολάρια από εξωτερικούς οικονομικούς δρώντες μειώνει δραστικά το κόστος κεφαλαίου για τους εγχώριες δανειολήπτες. Επιπρόσθετα πλεονεκτήματα συνιστούν η δυνατότητα της τιμολόγησης εξαγωγών και εισαγωγών και η δυνατότητα κατοχής κεφαλαίων και απαιτήσεων σε εγχώριο νόμισμα.

Δημοσιεύτηκε στο δελτίο Ευρωπαϊκές και Διεθνείς Οικονομικές Εξελίξεις του Ινστιτούτου Διεθνών Σχέσεων του Παντείου, τεύχος Οκτώβριος 2013 από την υποψήφια διδάκτορα Φανή Κελεσίδου

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s